–భూమిపుత్ర శ్రీహరి మూర్తి,రచయిత,పర్యావరణవేత్త
సలాం ప్రొద్దుటూరు :
భూమి చరిత్ర ఒక మహత్తర జీవగాథ. అగ్నిగోళంగా ప్రారంభమైన ఈ గ్రహం, కోట్ల సంవత్సరాల పరిణామ ప్రయాణంలో అనేక రూపాలను సంతరించుకుంటూ జీవానికి నిలయంగా వికసించింది. వర్షపు చినుకుల నుంచి విశాల మహాసముద్రాల వరకు, సూక్ష్మజీవుల నుంచి మహావృక్షాల వరకు, పక్షుల రెక్కల చప్పుడు నుంచి నదుల గలగల ప్రవాహాల వరకు విస్తరించిన జీవరాశుల సమ్మేళనమే భూమి సౌందర్యం. ఈ అపార జీవసంపదే ప్రకృతి వ్యవస్థలకు శక్తిని, స్థిరత్వాన్ని, పునరుత్పత్తి సామర్థ్యాన్ని అందించింది. భూమి నేడు జీవంతో కళకళలాడుతున్న గ్రహంగా నిలవడానికి కారణం ఈ జీవ వైవిధ్యమే.
ప్రకృతి పరిణామక్రమం ఎప్పుడూ సమన్వయానికి ప్రతీకగా నిలిచింది. అడవులు మేఘాలను ఆహ్వానించాయి. మేఘాలు వర్షాలను కురిపించాయి. వర్షాలు నదులకు జీవం పోశాయి. నదులు నేలలను సారవంతం చేశాయి. నేలలు అనేక జీవరాశులను పోషించాయి. ఈ నిరంతర పరస్పర సంబంధాల వలయంలోనే భూమి జీవవ్యవస్థలు అభివృద్ధి చెందాయి. ప్రతి జీవి, ప్రతి మొక్క, ప్రతి పక్షి, ప్రతి సూక్ష్మజీవి ఈ మహత్తర వ్యవస్థలో ఒక ప్రత్యేక స్థానాన్ని సంపాదించుకుంది.
ఇరవై ఒకటవ శతాబ్దం పర్యావరణ చరిత్రలో ఒక విశేషమైన దశగా నిలుస్తోంది. వాతావరణ మార్పులు, భూవినియోగ విధానాలలో పరిణామాలు, వనరుల వినియోగంలో పెరుగుతున్న ఒత్తిడి, జీవావరణ వ్యవస్థల రూపాంతరాలు ప్రపంచవ్యాప్తంగా శాస్త్రవేత్తల దృష్టిని ఆకర్షిస్తున్నాయి. ఈ పరిస్థితుల్లో జీవ వైవిధ్య సంరక్షణ ఒక పర్యావరణ అంశంగా మాత్రమే కాకుండా, భూమి భవిష్యత్తుతో ముడిపడిన ప్రాధాన్యమైన బాధ్యతగా రూపుదిద్దుకుంది. ఈ బాధ్యతను సమగ్ర దృక్పథంతో ముందుకు తీసుకెళ్లే అత్యంత విలువైన వ్యవస్థలలో బయోస్ఫియర్ రిజర్వులు ప్రముఖ స్థానం పొందాయి.
బయోస్ఫియర్ రిజర్వుల ఆవిర్భావం వెనుక ఒక విశాలమైన దూరదృష్టి ఉంది. ప్రకృతి, జీవవైవిధ్యం, మానవ సమాజం, అభివృద్ధి, విజ్ఞానం—ఈ అయిదు అంశాలు పరస్పరం అనుసంధానమై ఉన్నాయని ప్రపంచం గుర్తించినప్పుడు ఈ భావన రూపుదిద్దుకుంది. జీవ వైవిధ్యాన్ని సంరక్షించడం, పర్యావరణ వ్యవస్థల సహజ లయను కొనసాగించడం, స్థానిక సమాజాల జ్ఞానాన్ని గౌరవించడం, శాస్త్రీయ పరిశోధనలను ప్రోత్సహించడం, స్థిరమైన అభివృద్ధికి మార్గనిర్దేశం చేయడం వంటి లక్ష్యాలను ఒకే వేదికపై సమన్వయపరిచే నమూనాలుగా బయోస్ఫియర్ రిజర్వులు అభివృద్ధి చెందాయి.
భారతదేశం ఈ సందర్భంలో ప్రపంచానికి ఒక అద్భుతమైన అధ్యయన ప్రాంతం. హిమాలయాల మంచు పర్వతాలు, పశ్చిమ కనుమల సతతహరిత అరణ్యాలు, తూర్పు కనుమల జీవసంపద, గంగా డెల్టా మడ అడవులు, ఎడారి జీవావరణాలు, ద్వీప సముద్ర వ్యవస్థలు—ఇవన్నీ కలిపి భారతదేశాన్ని జీవ వైవిధ్య మహాసంపదగా నిలబెట్టాయి. ప్రపంచ జీవజాతులలో గణనీయమైన భాగం భారతదేశంలో కనిపించడం ఈ దేశ పర్యావరణ వైభవానికి నిదర్శనం.
ఈ వైవిధ్యాన్ని సంరక్షించేందుకు దేశవ్యాప్తంగా ఏర్పాటైన బయోస్ఫియర్ రిజర్వులు ప్రకృతి భద్రతా కేంద్రాలుగా నిలుస్తున్నాయి. నీలగిరి పర్వత ప్రాంతాల నుంచి నందాదేవి హిమాలయ శ్రేణుల వరకు, సుందర్బన్స్ మడ అడవుల నుంచి గ్రేట్ నికోబార్ ద్వీపాల వరకు విస్తరించిన ఈ ప్రాంతాలు జీవసంపదకు ఆశ్రయాలుగా, పరిశోధనలకు ప్రయోగశాలలుగా, పర్యావరణ అవగాహనకు విద్యాకేంద్రాలుగా సేవలందిస్తున్నాయి.
జీవ వైవిధ్య సంరక్షణ అనే భావనలో ఒక గొప్ప సమగ్రత ఉంది. ఒక పులి మనుగడ దాని ఆవాసంతో అనుసంధానమై ఉంటుంది. ఒక పక్షి భవిష్యత్తు దాని గూడు నిర్మించే అడవులతో ముడిపడి ఉంటుంది. ఒక నది ప్రవాహం దాని పరివాహక ప్రాంతంలోని అడవుల ఆరోగ్యంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. ఒక ఔషధ మొక్క మనుగడ నేల, వర్షపాతం, సూక్ష్మజీవ ప్రపంచంతో అనుసంధానమై ఉంటుంది. ఈ పరస్పర సంబంధాలన్నింటినీ సమగ్రంగా సంరక్షించే వ్యవస్థలుగా బయోస్ఫియర్ రిజర్వులు నిలుస్తున్నాయి.
వాతావరణ స్థిరత్వం విషయంలో కూడా బయోస్ఫియర్ రిజర్వుల పాత్ర విశేషమైనది. విశాలమైన అరణ్యాలు కార్బన్ను గ్రహించి భూమి ఉష్ణ సమతుల్యతకు తోడ్పడుతున్నాయి. వర్షపాత చక్రాల నిర్వహణలో భాగస్వామ్యం అవుతున్నాయి. భూగర్భ జలాల పునరుద్ధరణకు దోహదపడుతున్నాయి. నదుల ప్రవాహ స్థిరత్వాన్ని బలోపేతం చేస్తున్నాయి. ప్రకృతి విపత్తుల ప్రభావాన్ని మృదువుగా మార్చే సహజ వ్యవస్థలుగా పనిచేస్తున్నాయి. ఈ సేవలన్నీ మానవ సమాజానికి కనిపించని పర్యావరణ భద్రతా వలయాన్ని అందిస్తున్నాయి.
జన్యు వైవిధ్య పరిరక్షణలో బయోస్ఫియర్ రిజర్వుల పాత్ర మరింత విలువైనది. భవిష్యత్తు వ్యవసాయం, వైద్యం, జీవసాంకేతిక పరిశోధనలు, ఆహార భద్రత వంటి రంగాలకు అవసరమైన అనేక జన్యు వనరులు ఈ ప్రాంతాల్లో సంరక్షితమవుతున్నాయి. అడవి పంట జాతులు, అరుదైన ఔషధ మొక్కలు, ప్రత్యేక జీవసముదాయాలు, సూక్ష్మజీవ ప్రపంచం—ఇవి అన్నీ భవిష్యత్తు తరాలకు అందుతున్న సహజ వారసత్వ సంపద.
ఈ రిజర్వుల ప్రత్యేకత స్థానిక సమాజాల భాగస్వామ్యంలో కూడా ప్రతిఫలిస్తుంది. గిరిజన సమాజాలు, అటవీ ఆధారిత కుటుంబాలు, సంప్రదాయ జీవన విధానాలు ప్రకృతితో సుదీర్ఘ అనుబంధాన్ని కలిగి ఉన్నాయి. ఔషధ మొక్కల వినియోగం, నీటి సంరక్షణ, విత్తన సంపద పరిరక్షణ, అటవీ నిర్వహణ వంటి అనేక అంశాలలో తరతరాలుగా సంక్రమించిన జ్ఞానం పర్యావరణ విజ్ఞానానికి విలువైన దిశానిర్దేశం అందిస్తోంది. బయోస్ఫియర్ రిజర్వులు ఈ జ్ఞాన సంపదకు జీవంతమైన వేదికలుగా నిలుస్తున్నాయి.
ఆంధ్రప్రదేశ్లోని శేషాచలం బయోస్ఫియర్ రిజర్వ్ ఈ దృక్పథానికి ఒక గొప్ప ఉదాహరణ. ఎర్రచందనం అడవులకు ప్రపంచవ్యాప్తంగా గుర్తింపు తెచ్చిన ఈ ప్రాంతం తూర్పు కనుమల జీవ వైవిధ్య సంపదను ప్రతిబింబిస్తుంది. అనేక వృక్షజాతులు, పక్షులు, వన్యప్రాణులు, ఔషధ మొక్కలు ఈ ప్రాంత పర్యావరణ ప్రాధాన్యాన్ని మరింత ఉన్నత స్థాయికి తీసుకెళ్లాయి. శేషాచలం అడవుల సంరక్షణ దక్షిణ భారతదేశ పర్యావరణ సమతుల్యతకు ఒక విలువైన బలపునాది.
ప్రపంచం నేడు స్థిరమైన అభివృద్ధి గురించి విస్తృతంగా చర్చిస్తోంది. ఆర్థిక పురోగతి, సామాజిక సంక్షేమం, పర్యావరణ పరిరక్షణ ఒకదానితో ఒకటి సమన్వయంగా ముందుకు సాగే అభివృద్ధి నమూనాలపై దృష్టి కేంద్రీకరిస్తోంది. ఈ దృక్పథానికి బయోస్ఫియర్ రిజర్వులు ఒక సజీవ ఉదాహరణ. ప్రకృతి సంరక్షణ, శాస్త్రీయ అధ్యయనం, స్థానిక సమాజాల భాగస్వామ్యం, భవిష్యత్తు తరాల ప్రయోజనాలు ఒకే వేదికపై కలిసే అరుదైన వ్యవస్థలుగా ఇవి నిలుస్తున్నాయి.
భూమి భవిష్యత్తు గురించి ఆలోచించే ప్రతి తరానికి ప్రకృతి ఒక విలువైన సందేశాన్ని అందిస్తుంది. జీవ వైవిధ్యం ఎంత సమృద్ధిగా ఉంటే జీవన వ్యవస్థలు అంత స్థిరంగా ఉంటాయి. అడవులు ఎంత ఆరోగ్యంగా ఉంటే జలవనరులు అంత సుసంపన్నంగా ఉంటాయి. పర్యావరణ వ్యవస్థలు ఎంత బలంగా ఉంటే సమాజాల అభివృద్ధి అంత సుస్థిరంగా ఉంటుంది. ఈ అనుసంధానాలన్నింటినీ సజీవంగా నిలబెడుతున్న జీవరక్షక కవచాలే బయోస్ఫియర్ రిజర్వులు.
అందువల్ల బయోస్ఫియర్ రిజర్వుల సంరక్షణ ప్రకృతి పట్ల గౌరవాన్ని వ్యక్తపరిచే కార్యాచరణ. జీవ వైవిధ్యాన్ని భవిష్యత్తుకు అందించే దూరదృష్టి. పర్యావరణ భద్రతను బలోపేతం చేసే జాతీయ బాధ్యత. రాబోయే తరాలకు సుసంపన్నమైన భూమిని అందించాలనే నాగరిక సంకల్పానికి ప్రతీక. భూమి శ్వాసను, జీవం స్పందనను, ప్రకృతి సమతుల్యతను, మానవ భవిష్యత్తును ఒకే సూత్రంలో అనుసంధానించే మహత్తర పర్యావరణ వారసత్వాలే బయోస్ఫియర్ రిజర్వులు.